Arap Gözüyle Osmanlı dizisi Osmanlı İmparatorluğu'nun parçalanma sürecini, Arap ilim, fikir ve siyaset adamlarının perspektifinden yansıtmayı hedeflemektedir. Bu süreçte Osmanlı ve Arap coğrafyasındaki siyasî, iktisadî, kültürel ve ideolojik gelişmeler, günlük yaşam, Türk-Arap ilişkileri, Avrupalı güçlerin bu coğrafyaya yönelik planları, tarihî şahsiyetlerin rolü gibi o dönemin anlaşılmasına yönelik pek çok ipucu bu sayede gün ışığına çıkacaktır. Aynı şekilde bu dizi, tarihî-coğrafî hafızamızı tazelemek, nerelerde hata yaptığımızı, zaaf ve imkânlarımızın neler olduğunu yeniden düşünmek suretiyle tarih şuuru ve ufkumuzun diri tutulmasına ve günümüzde olup bitenlerin anlamlandırılmasına da katkı yapacaktır. İçinde bulunduğumuz coğrafyada benzer süreçlerin halen yaşanmakta olduğu gerçeği göz önünde tutulursa, bu türden bir muhasebenin gerekliliği kendiliğinden ortaya çıkacaktır.

Daha önce Tehafütü'l-Felasife'sini yayınladığımız (Filozofların Tutarsızlığı, çev. Mahmut Kaya-Hüseyin Sarıoğlu) ve bir kısım felsefi metnini de İslâm Filozoflarından Felsefe Metinleri içinde okuyucuya sunduğumuz büyük alim Gazzâlî'nin usul-i fıkha dair klasik eseri el-Mustasfa, sahanın günümüzdeki önemli isimlerinden Prof. Dr. Yunus Apaydın'ın çevrisiyle yakında okuyucuya ulaşacak.

İbn Haldun'un vefatının 600 sene-i devriyesi olan 2006 büyük düşünürle ilgili birçok toplantı ve neşre şahit oluyor. Sorumlu yayıncılığın adresi Klasik İbn Haldun çalışmalarına önemli bir katkıda bulunuyor: İbn Haldun'un klasik eseri el-Mukaddime'nin Osmanlıca çevirisini yayınlıyoruz. Eserin Osmanlıcaya çevirisine Pirizade Mehmet Sahib başladığı ama bitiremediği tercümeyi tamamlamak Ahmet Cevdet Paşa'ya nasip olmuştu. İbn Haldun'un Osmanlı'da nasıl algılandığı hususunda önemli bir boşluğu dolduracak olan eser, derkenarlarında mütercimlerin katkılarını da ihtiva ediyor.

"Biri İttihatçı, diğeri reformcu iki Arap aydınının anıları; Osmanlı'nın Batılılar yararına yaptığı hataların bir dökümü gibi..."

Klasik Yayınları, yayıncılığımızın belki de en eksik kaldığı alanlarından birine ilişkin iki önemli kitap yayımladı. Arkasının gelmesini dilediğim bu kitapların önemi, genellikle çok az şey bildiğimiz Arap sorununa, 'Birinci Paylaşım Savaşı'nın Arap coğrafyasında nasıl yaşandığına ve tabii Osmanlı'nın Arap bilincinde nasıl şekillendiğine dair açılımlarıdır.
Dönemin iki önemli şahsiyeti olan Emir Şekib Arslan ve Selim Ali Selam'ın anıları kuşkusuz anı kitaplarına özgü öznellikler içeriyor. Dolayısıyla sorgulanarak, diğer kaynaklarla kıyaslanarak okunması gerek. Bununla birlikte bu durum, döneme ilişkin önemli iki tanıklıkla karşı karşıya olduğumuz gerçeğini değiştirmiyor. Özellikle milliyetçi önyargılarla çılgınlığa sürüklendiğimiz şu günlerde, geçmişe bir de Arapların gözüyle bakmanın, milliyetçi kışkırtma ve manipülasyonların geçmişte bizi sürüklediği felaketlerle yüzleşmenin önemi büyük. Geçmiş içinde kendilerini anlatmak ve aklamak işleviyle kaleme alınmış olsa da, Arslan ve Selam'ın anıları, Türk kamuoyunda yerleşik Arap karşıtı hassasiyetin ne denli üretilmiş bir hassasiyet olduğunu göstermesi anlamında da büyük önem taşıyor.

Teşkilat-ı Mahsusa mensubu
İttihatçı Bir Arap Aydınının Anıları isimli birinci kitap, Dürzi prensi Şekib Arslan'ın. Ancak Arslan'ın önemi, bir Arap olmanın ötesinde İttihat ve Tarakki'nin yöneticilerinden biri ve Teşkilat-ı Mahsusa'nın üyesi olması. Arslan'ın anılarını, bir Arap aydınından çok, Osmanlı muktediri bir Arabın değerlendirmeleri olarak görmek gerek. Nitekim Arap aydınlarınca 'İttihatçıların adamı' olarak görülen, Arap davasına 'ihanetle' suçlanan bir şahsiyet Arslan.

Arapların ulusal uyanışına karşı olan Arslan'ın Cemal Paşa'ya muhalefeti de, bir Arap tepkisi değil, Cemiyet'in içinde çokça örneği olan farklı çıkarların tepkisi olarak değerlendirilmeli. Nitekim Cemal'in Araplara yönelik şiddet politikasını, 'Türklerle Araplar arasında nefret tohumları atacağı ve devlete zarar vereceği' gerekçesiyle eleştirirken, aynı politikanın diğer iki muktediri Enver ve Talat'la özdeşliğini sürdürür Şekib Arslan. İngilizleri, Arap gençlerini 'Abbasiler veya Emeviler gibi bir Arap devletini yeniden kurabileceklerine' inandırdıkları için kınar. Dahası Arap milliyetçiliğinin uluslararası meşruiyet elde etmesinde çok önemli bir eşik olan Paris Arap Kongresi'ne (18 Haziran 1913), 'Osmanlı birliği ve Müslümanların çıkarına ters olduğu', 'devletin itibarını zedelediği' (s. 65) gerekçeleriyle karşı çıkar. Kongre'nin etkinliğini kırmak için Araplar arasında örgütleme yapar. İşte bu keskin İttihatçı kimliğiyle Onun, Cemal Paşa'yı, 'Osmanlı devleti ve İslam Aleminin başına gelmiş en büyük felaketlerden biri' (s. 101) olarak görmesi, 'Suriye'deki Arap bağlarını zorbalık, cinayet ve sürgünle yok edebileceğini sanmakla, halkı Türkleştirmeyi bir yöntem olarak uygulamakla' (s. 137) suçlaması tarihsel önem taşır.

Şekib Arslan, tarafsız kalınması hâlinde İtilaf devletlerinin Osmanlının bağımsızlığını tanımayacakları önyargısı üzerinden gerekçelendirilen, İttihatçıların Alman ittifakıyla savaşa girme politikasının temsilcilerinden biridir (s.76). Onun bu süreçteki bir özelliği de Alman konsolosuyla özel ilişkileri ve bu bağlamda İttihatçıların Almanlarla görüşmecisi, daha da önemlisi Almanların İttihatçılar arasındaki kulisçisi olmasıdır! Korkunç yenilgi ve İttihatçı yoldaşlarının katli sonrasında kaleme aldığı anılarında karşı görüşlere yer verse de, Almancı ve savaşçı görüşünü sürdürür.

Arslan, İttihatçı kimliğini 1923 gibi oldukça geç bir döneme, yani Ankara'nın ümmet bilinci ve Arap dünyası ile bağlarını koparıp kendini ulusal bir devlet olarak kurmasına kadar korur. Ancak İttihatçılık ve Osmanlıcılık açısından her şeyin bitmesinden sonradır ki Arslan'ın, tam bir paradoks olarak, 'Arap Birliği' misyonuyla siyaset yaptığını görüyoruz. Anılarını kaleme aldığı dönem Osmanlının artık tarihe gömüldüğü, yerine kurulan Cumhuriyet tarafından da reddedildiği bir dönem. Bu durum onun geçmişini, geçmiş duruşundan farkla Arap çıkarlarına ihanet etmediği ekseninde kaleme almasını sağlar. Burada gördüğümüz, kendi konumlarına kılıf oluşturmak şeklinde, neredeyse tüm İttihatçı önderlerde gördüğümüz tipik bir refleks. İktidara alışmışın, iktidarsız duramayanın gereksinimine zemin arayışıyla karşı karşıyayız adeta... Bu bağlamda nasıl ki Talat Türklüğe bağlılığını ispatlama gayretkeşliğine giriyorsa, Ş. Arslan da, Araplara yönelik devlet terörüne karşı çıktığı ve muhbir olmadığını ispatlamayla çalışır. Öyle ki sözün yetmediği yerde, hakkındaki ('iftira' dediği) Arap yargısına karşı şahit olarak 'Allah ve melekleri' gösterir!

"Araplarla ilgili ön yargıları kıracak bir seri yayımlanıyor. 'Arap Gözüyle Osmanlı' bizim tarihimize de ışık tutuyor."

 'Bizi sırtımızdan vurdular.' Söz konusu Araplar ise dönüp dolaşıp bu noktaya gelmek kaçınılmazdır. Hatırladığımız başkaca bir şey de yoktur zaten. Hançerin acısıyla 'evlerden ırak olsun' demişiz bir kez; yoksa nereden türerdi o tuhaf sözler; "Ne Şam'ın şekeri ne Arap'ın yüzü", "Araba sırtını dönmeyeceksin" vs.

Klasik Yayınları'nın hazırladığı 'Arap Gözüyle Osmanlı' serisi, bu soruya ve daha fazlasına cevap verecek nitelikte. İlk kitap, 'Beyrut Şehremininin Anıları.' 1868-1938 yılları arasında yaşamış olan Selim Ali Selam, Beyrut şehreminiliği ve Osmanlı Meclis-i Mebusan üyeliği de yapmış bir entelektüel. Onun hatıraları Osmanlı, Arap ve Lübnan kültürel mirasının bir parçası sayılmalı. Hıristiyan Arapların Suriye'yi işgal etmesi için Fransa'ya gizlice mektup gönderdikleri dönemde, Selim Ali Selam'ın bir Fransız yetkiliye söylediği sözler çok manidardır: ".Bizler âdem-i merkeziyetçiliği ve elimizden alınmış olan haklarımızı talep ediyor olsak da, yüce halifemiz emiru'l-müminin hazretlerinin saltanatına sıkı sıkıya bağlıyızdır. Onun hakimiyetinden ayrılmak ve sizin korumanızı talep etmek aklımızın ucundan bile geçmez."

Serinin ikinci kitabı 'İttihatçı Bir Arap Aydının Anıları'nın kahramanı ise Şekip Arslan. Büyük bir kalem ustası ve önemli bir siyasî kişilik olarak tanınan Arslan, Osmanlı birliğine gönül vermiş, bu birliğe zarar verecek her teşebbüsü -Araplardan gelse bile- ihanetle eş tutmuş bir isim. Onun Osmanlı için söyledikleri de yürek sızlatan türden: "Devletin içindeki Müslümanlar tek sığınaklarının bu devlet olduğunu bildikleri için sonun geldiğine bir türlü inanmak istemiyordu."
Üçüncü kitap 'Bir Osmanlı-Arap Gazetecinin Anıları'nda da benzer cümlelere rastlanabilir. Cemal Paşa'ya yakınlığıyla bilinen ve yazılarında Osmanlı propagandası yapan Muhammed Kürd Ali'nin Fransız hariciyecilerinden birine verdiği cevap neredeyse bir ders gibidir; "Türklerle aramızda dilden başka bir farkın olmadığını biliyorsunuz. Birlikteliğimiz Osmanlı dönemiyle başlamadı; Türkler bizimle Haçlı ordularına karşı omuz omuza çarpıştılar. Bizimle aynı ırk, medeniyet, dil ve dinden olmadığınız halde sizinle birlikte olmamızı nasıl istersiniz?"

Serinin son kitabı 'Biz Osmanlı'ya Neden İsyan Ettik?' 2. Meşrutiyet'te Osmanlı parlamentosunda görev yapan ve bağımsız Ürdün'e kral olan Abdullah b. El Hüseyin'in anılarından oluşuyor. Yazar aynı zamanda 1916'da Osmanlı'ya ihanet eden Şerif Hüseyin'in oğlu. Seriyi yayına hazırlayan Suat Mertoğlu, kitabın takdim yazısında şöyle diyor: ". Arapların Türkleri arkadan vurduğu suçlamasının eğer bir gerçeklik payı varsa, bu suçlamaya muhatap olabilecek kimselerin Kral Abdullah'ın mensubu bulunduğu Haşimî ailesi olduğunda şüphe yoktur." Kitabın başlıkta sorduğu sorunun cevabını öğrenmek meraklı okurun işi, biz sadece Kral Abdullah'ın isyandan pişmanlık duyduğunu söylemekle yetinelim. Klasik Yayınları'nın Osmanlı ve Arap coğrafyasındaki siyasî, iktisadî, kültürel ve ideolojik gelişmeler, günlük hayat, Avrupalı güçlerin bu coğrafyaya yönelik planları gibi konulara ışık tutmak amacıyla yayımladığı seri beş-altı kitapla devam edecek.